Την τελευταία τριετία επισκεπτόμαστε τη Λέρο, με όχημα την Ομάδα Ψυχοκοινωνικού Προβληματισμού, αφού σε συνεργασία με το φορέα «Πλόες» - Ε.ΨΥ.ΜΕ. και τον Κοινωνικό Συνεταιρισμό Π.Ε. Τομέα Ψυχικής Υγείας Δωδεκανήσου συνδιοργανώνουμε το Σεμινάριο Πολιτισμικής Ψυχοκοινωνικής Παρέμβασης κάθε Σεπτέμβρη στο νησί. Τα ερωτήματα που ανοίγει το σεμινάριο περιστρέφονται γύρω από τις θεωρήσεις και πρακτικές των επαγγελματιών και ληπτών-τριών υπηρεσιών1 από διάφορα πεδία (ψυχική υγεία, παιδική προστασία, προσφυγικό). Η Λέρος (ξανα)γίνεται τόπος συνάντησης για συμμετέχοντες-ουσες από όλη την Ελλάδα, αλλά και από το εξωτερικό.
Στο παρόν κείμενο, θα επιχειρήσουμε να απαντήσουμε σε ένα ερώτημα που από την αρχή θέσαμε ως μέλη της Ομάδας Ψυχοκοινωνικού Προβληματισμού: Γιατί αυτό το Σεμινάριο στη Λέρο; Πώς η Λέρος μπορεί να λειτουργήσει ως τόπος επιθυμίας για αλλαγή για επαγγελματίες και λήπτες-τριες υπηρεσιών στο σήμερα; Και τι μπορούμε να μάθουμε από μια ιστορία σκανδάλου και συλλογικής ντροπής που έγινε κάποτε ιστορία ενός πολύμορφου μετασχηματισμού;
Στη Λέρο συναντούμε όχι μόνο ένα όμορφο τοπίο, αλλά και μια ακουστική εικόνα της ιστορίας που συνηχεί με τις λέξεις εγκλεισμός, πόνος, ντροπή, ενοχή, αλλά και τις λέξεις αλλαγή, συνύπαρξη, χαρά.
Το σκάνδαλο και η ντροπή
Ακολουθώντας βιβλιογραφικά τον Felix Guattari, τον βρίσκουμε μαζί με τέσσερις διεθνείς ομάδες με επικεφαλής τον Franco Rottelli2 από την Τεργέστη να επισκέπτονται τη Λέρο στις αρχές του 1990, μετά το σκάνδαλο3 που ξέσπασε για τις φρικτές συνθήκες διαβίωσης των τροφίμων.
«Στο νησί υπάρχει ένα πραγματικό ψυχιατρικό κάτεργο…1200 ασθενείς, ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης, χωρίς την παραμικρή παρουσία νοσηλευτικού προσωπικού…Οι εικόνες τρομακτικές: γυμνά σώματα, αποστεωμένα πρόσωπα…», γράφει ο Guattari στο ημερολόγιό του που δημοσιεύτηκε αργότερα με τίτλο «Από τη Λέρο στη Λα Μπορντ». Επισημαίνει πως η κατάσταση στη Λέρο δεν ήταν χειρότερη από αυτή σε άλλα μέρη του κόσμου. Ωστόσο, η ιδιομορφία της έγκειται στο ότι «εξελίχθηκε σε τόπο περισυλλογής»4 των πλεονάζοντων από τα άλλα ψυχιατρεία της χώρας και ταυτόχρονα σε τόπο εγγραφής συλλογικής ενοχής και ντροπής τόσο για τους κατοίκους της Λέρου, όσο και για όλη την Ελλάδα (Guattari, 2015).
Ο ριζικός μετασχηματισμός
Φεύγοντας από εκείνο το σημείο του διεθνούς σκανδάλου και της εθνικής ντροπής, μεταβαίνουμε στο βιβλίο του Θεόδωρου Μεγαλοοικονόμου «Λέρος: Μια ζωντανή αμφισβήτηση της κλασικής ψυχιατρικής», για να γίνουμε μάρτυρες του ριζικού μετασχηματισμού του ασύλου και του ξεπεράσματος της «ιδρυματικής ψυχιατρικής», όπως γράφει (Μεγαλοοικονόμου, 2016). Από τις σελίδες του βιβλίου, ο συγγραφέας μας καλεί να επιστρέφουμε στην «εμπειρία της Λέρου» για να βρούμε εκεί κάτι πέραν της συλλογικής ενοχής και ντροπής: τη δυνατότητα της αλλαγής και τη δημιουργία εναλλακτικής κουλτούρας και πράξης, στην πραγματική συνάντηση με τον Άλλο που πάσχει, σε ένα τόπο όπου κάθε αφήγηση έχει μια άλλη σημασία και μπορεί να κρύβει μια απωθημένη ανθρώπινη ιστορία.
Άλλωστε, όπως ο ίδιος λέει αργότερα σε μια προφορική συνέντευξη: «…μια αφήγηση κρύβει πράγματα από πίσω, μια λέξη κρύβει πράγματα από πίσω, αρκεί να είσαι σε θέση να κάνεις διάλογο, να ανοίξεις επικοινωνία και να έχεις υπομονή. Η μια λέξη να γίνουν δύο λέξεις και σιγά σιγά να αφιερώσεις τόσο χρόνο, μα όσο χρειάζεται, ώστε να γίνουν φράσεις και παράγραφοι και τα λοιπά. Αυτό το πράγμα έγινε…Έλλειψε το θέμα ότι η Λέρος είναι η ντροπή της Ευρώπης, η Λέρος έγινε ένα κανονικό νησί….Μπορούσες κάλλιστα να κάτσεις, όπως καθόμαστε εδώ, δίπλα καθόντουσαν ασθενείς και πίνανε το ποτό τους, τρώγαν το φαΐ τους και ούτω καθεξής. Λοιπόν, αυτό το πράγμα είχε παίξει πολύ μεγάλο ρόλο…» (Istorima, 2023).
Φωτισμένοι άνθρωποι
Όπως ανέφερε στο 3ο Σεμινάριο ο ψυχίατρος Γιάννης Λουκάς, στη Λέρο βρέθηκε μια ομάδα «φωτισμένων» ανθρώπων, (καθηγητών-τριών, ψυχιάτρων, εργαζομένων, φοιτητών-τριών), που έφερε την αλλαγή στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων: «εκείνοι πετούσαν τα ρούχα τους και εμείς τους ξαναντύναμε όσες φορές κι αν χρειαζόταν μέσα στη μέρα, μέχρι να κρατήσουν τελικά τα ρούχα τους». Και συνεχίζει λέγοντας πως «από εκεί που ο εργαζόμενος ήταν φύλακας, εκείνος έγινε ο θεραπευτής…το προσωπικό έπαιρνε τους ασθενείς στο σπίτι τους να φάνε…κάποιοι είχαν πάει μαζί τους σε ταξίδι, στον τόπο καταγωγής τους μετά από χρόνια για να βρούν τις οικογένειές τους…».
Μια παλιά σιδερένια πόρτα από τις εγκαταστάσεις της «Αποικίας Ψυχασθενών» κοσμεί πλέον την Καζέρμα των Βοτάνων – το αγρόκτημα που δημιουργήθηκε από τον Κοινωνικό Συνεταιρισμό Δωδεκανήσου για την ένταξη ανθρώπων με ψυχιατρική εμπειρία. Ένα αντικείμενο που συνδέθηκε με τον εγκλεισμό, ανασημασιοδοτήθηκε σε καρποφορία και δημιουργία.
Νέοι καιροί κινδύνου
Στη Λέρο λοιπόν, ξανασυναντιόμαστε για να διηγηθούμε τις ιστορίες του παρελθόντος, ώστε αφενός, η μνήμη να μείνει ζωντανή και προσηλωμένη σε αυτό που κάποτε φάνταζε αδύνατο και με πολλή προσπάθεια και αγάπη έγινε δυνατό: από το κάτεργο των χιλιάδων εγκλείστων χωρίς πρόσωπο και ιστορία, σε μια κοινότητα συνύπαρξης πρόσωπο με πρόσωπο, ταξιδιού και μοιράσματος. Αφετέρου δε για να μοιραστούμε τις ιστορίες του παρόντος, όπου η ιδρυματική κουλτούρα τσακίζει τη δημιουργικότητα και τη φαντασία και εντοιχίζει τους ανθρώπους σε νοσολογικές, κοινωνικές ταξινομήσεις αποκλεισμού από μια ζωή με νόημα, από μια ζωή στην κοινότητα.
Στη Λέρο ξανασυναντιόμαστε γιατί βρισκόμαστε σε νέους καιρούς κινδύνου, όπου νέο-ιδρυματικοί θεσμοί – στρατόπεδα προσφύγων (όπως η Κλειστή Ελεγχόμενη Δομή Λέρου που είναι το πρώτο πράγμα που αντικρίζουμε φτάνοντας στο νησί) φυλακές και ψυχιατρικοί ξενώνες παραβατικών ανηλίκων και πάσης φύσεως δομές που παράγουν περιχαράκωση, διακρίσεις και ιεράρχηση των ανθρώπων – επανεμφανίζονται στο σήμερα με φρεσκοβαμμένους τοίχους, «εξειδικευμένο» προσωπικό και όλα να φαίνονται εντάξει. Συνοδεύονται όμως από λόγους περί «ανίατων διαταραχών που οι άνθρωποι θα φέρουν δια βίου», περί «εκ γενετής παραβατικότητας», «παράνομων ανθρώπων» και άλλων αναγωγισμών που ευτελίζουν την ανθρώπινη υπόσταση. Ταυτόχρονα, υποτιμούν τη δύναμη των ανθρώπων να αλλάζουν, να εντάσσονται κοινωνικά και τη συμβολή της κοινότητας στη δημιουργία γλώσσας και πρακτικών που αγκαλιάζουν την ετερότητα.
Στη Λέρο ξανασυναντιόμαστε, επικεντρώνοντας το φακό των προβληματισμών μας στο σημαίνον «αλλαγή», μαθαίνοντας από το βιωμένο παρελθόν των ανθρώπων που την έπραξαν. Για να πάρουμε μαζί μας τη «Λέρο» και να τη φέρουμε στους δικούς μας τόπους. Για να ανασυνθέσουμε το παρελθόν, σε ένα παρόν και μέλλον με πρόσωπο και νόημα.
Άλλωστε, όπως έγραφε και ο Walter Benjamin στις Θέσεις για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας: Ανασύνθεση του παρελθόντος δεν σημαίνει αναγνώρισή του “με τον τρόπο που υπήρξε πραγματικά”. Σημαίνει το άρπαγμα μιας μνήμης καθώς αστράφτει σε μια στιγμή κινδύνου (Benjamin, 2014).
Αναφορές
Benjamin, W. (2014). Θέσεις για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας. Αθήνα: ΛΕΣΧΗ ΚΑΤΑΣΚΟΠΩΝ 21ΟΥ ΑΙΩΝΑ.
Guattari, F. (2015). Από τη Λέρο στη Λα Μπορντ. Αθήνα: Κουκκίδα.
Istorima. (2023, Αύγουστος 10). Ο Θεόδωρος Μεγαλοοικονόμου μιλάει για το σκάνδαλο της Λέρου και την ψυχιατρική μεταρρύθμιση στην Ελλάδα. Αθήνα. Ανάκτηση από https://archive.istorima.org/en/interviews/EL-25741#segment-1
Μεγαλοοικονόμου, Θ. (2016). Λέρος: Μια ζωντανή αμφισβήτηση της κλασικής ψυχιατρικής. Αθήνα: ΑΓΡΑ.
Σημειώσεις
-
Ή όπως προτιμούμε να λέμε περιφραστικά, ατόμων με εμπειρία διαβίωσης σε δομές ή ατόμων με ψυχιατρική εμπειρία. ↩
-
Ο Franco Rottelli ήταν Ιταλός ψυχίατρος, στενός συνεργάτης του Franco Basaglia, που συνέβαλε αποφασιστικά στη διαμόρφωση του Νόμου Basaglia, ή Νόμου 180, που αποτέλεσε την αφετηρία για το κλείσιμο των ιταλικών ψυχιατρείων και το μετασχηματισμό τους σε μονάδες φροντίδας στην κοινότητα. Επισκέφτηκε τη Λέρο ως επικεφαλής της διεθνούς αποστολής, με την υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που θα γνωμοδοτούσε για τις αναγκαίες ριζικές αλλαγές στο τοπίο της ψυχικής υγείας στην Ελλάδα. ↩
-
Το «σκάνδαλο της Λέρου» αναφέρεται κυρίως στη διεθνή απήχηση που έλαβε το εκτενές ρεπορτάζ του John Merritt για την εφημερίδα The Observer με τίτλο “Europe’s Guilty Secret”, που δημοσιεύτηκε το Σεπτέμβριο του 1989. ↩
-
Τα «πλοία των τρελών» όπως έλεγαν οι κάτοικοι της Λέρου, «καραβιές» που έφερναν τους αζήτητους ανθρώπους των άλλων ψυχιατρείων. Βλ. Οι αζήτητοι [The rejected], Ντοκιμαντέρ του Κωστή Ζώη (1982). ↩
